خلیل مطران

خلیل مطران(1289- 1369 ه.ق/ 1872- 1949 م)

زندگی:

خلیل بن عبده بن یوسف بن ابراهیم ... مطران، ملقب به شاعر القطرین(لبنان و مصر) و شاعر الاقطار العربیه، در بعلبک لبنان در ژوئیه 1872، بنا بر قول ارجح، در خانواده­ای مسیحی- عربی، معروف به آل­مطران دیده به جهان گشود.(ر.ک: موسی، 1999: 25 و الراضی، 1996: 196).

وی در خانواده­ای اصیل و در محیطی آرام، پایبندی به آداب و سنت­های خانوادگی و ارزش­های اخلاقی را فرا گرفت. مطران در دامان پر مهر مادر، اعتماد به نفس، محبت، جرأت و آزادی را از مادر آموخت. پدرش عبده مطران فردی متملک و تاجری سرشناس بود. مادرش- ملکه الصباع- فلسطینی­الاصل بود که دستی در شعر و ادب هم داشت. آنان محیطی مناسب برای رشد و برروز استعداد و ذوق ادبی مطران فراهم آوردند. او در اولین مدرسه­ها تجربه­هایی فراوان به دست آورد. ( محمد عویضه، 1994: 5).

محیط و اجتماع اطراف او تأثیری بسیار بر رشد فردی، ادبی و اخلاقی او گذاشت. وی برای کسب تجربه به شهرهایی مختلف چون زحله، بیروت، اسکندریه، پاریس و قاهره مسافرت کرد. مطراندوران کودکی­اش را در شهر بعلبک سپری کرد. د رکودکی علاقه­ای شدید به سوارکاری داشت، و به همین علت روزی به هنگام سوارکاری از اسب افتاد، و استخوان بینی­اش شکست و به همین علت نوعی گرفتگی در بینی و صدای او ایجاد شد.(ادهم، 1940: 64).

ترس از تکرار شدن چنین حادثه­ای باعث شد  او را برای ادامه تحصیل به زحله بفرستند. چیزی نگذشت که در دانشکده به عنوان یکی از محصلان بسیار موفق شناخته شد. در همین شهر اولین نمونه­های استعداد ادبی مطران نمود پیدا کرد. درحالیکه هنوز به طور علمی و فنی در عروض و صرف و نحو تخصصی نداشت، اولین سروده­های خود را عرضه کرد، هرچند این آثار از قوام ادبی محکم برخوردار نبودند. پس از اتمام تحصیلاتش در زحله، برای ادامه تحصیل به دانشکدۀ پطریرکی رم کاتولیک، در بیروت پیوست و در آنجا به دستاوردهای علمی و فرهنگی مختلف دست پیدا کرد و در دو زمینۀ ادب عربی و فرانسوی تحقیقاتی انجام داد. او در آنجا از محضر استادان برجسته­ای چون آل یازجی و ابراهیم یازجی برای تقویت بنیۀ علمی خود بهره­مند شد. ابراهیم یازجی از اولین احیاگران مجد ملیت عربی بود که گرایش به آزادی، استقلال و عشق به وطن را در شاعر تقویت کرد، چیزی که در زندگی ادبی شاعر تأثیر گذاشت.

محیط علمی و ادبی دانشکده، جمعیت­ها و انجمن­های ادبی، روزنامه­ها و مجلات، همگی در تقویت بنیۀ ادبی و رشد اندیشه و دید اجتماعی و سیاسی او تأثیری زیاد گذاشت. همچنانکه اندیشه­های اصلاح­طلبانه و آزادی­خواهانه، آرام آرام در کالبد جامعه دیده می­شد، فعالیت­های ادبی و سیاسی مطران نمودی بیشتر پیدا می­کرد.(موسی، 1299: 29).

بعد از فارغ التحصیلی از دانشکده، اندیشه­های آزادی خواهانه، مطران را به مبارزه برضد استبداد عثمانی کشاند. او در قصیده­ای مردم را به مبارزه بر ضد استبداد ترک و حکومت سلطان عبدالحمید فرا خواند. همین عوامل باعث شد که جاسوسان در یک شب به قصد کشتن او اتاقش را به گلوله بستند؛ ولی در اتاق نبود و جان سالم به در برد. یه همین سبب خانواده­اش او را به پاریس فرستادند. مطران مدت دو سال در پاریس بود. وی در طول این دو سال، به مطالعه و بررسی ادبیات فرانسه و آثار بزرگان آن به­ویژه مشاهیر ادب رمانتیک، از جمله ویکتور هوگو و آلفرد دوموسه پرداخت و در عین حال مبارزات آزادی خواهانه و فعالیت­های سیاسی خود را، ادامه می­داد. مطران در همین شهر با فعالیت­های رجال  جنبش ملی ترکیه که حزب( ترکیۀ جوان) بودند، رابطه برقرار کرد؛ ولی سفارت ترکیه از این موضوع ناراحت شد و باعث شد مطران از پاریس به مصر بیاید. در مصر به عنوان شاعری معروف شناخته شد. او هر هفته مقاله­ای در زمینۀ سیاست، اجتماع ، اقتصاد و ادب می­نوشت. مقالات او در مصر انعکاسی شدید به دنبال داشت.

او در سال 1900 مجله­ای موسوم به «المجله المصریه» را تأسیس کرد که نخستین مجله بود در تاریخ شرق که اختصاصاً به مسائل ادبی می­پرداخت؛ ولی این مجله پس از دو سال متوقف شد، تا اینکه بعد از یک وقفۀ طولانی در سال 1909 به اصرار دوستان و خوانندگان منتشر شد. مطران بعد از متوقف شدن این مجله، در سال 1903 به همکاری یوسف الخازن، روزنامۀ الجوائب المصریه را به چاپ رساند. در آن به چاپ موضوعات سیاسی، ادبی و اقتصادی می­پرداخت. (حنا فاخوری،1378: 465).

مطران در کنار فعالیت دوازده ساله­اش در مطبوعات، در اوقات فراغت نیز شعر می­سرود. بسیاری از قصایدش در مجلۀ الموسوعات و انیس الجلیس به چاپ می­رسید.

مطران، مدتی نیز در عرصۀ تجارت فعالیت داشت؛ ولی ورشکست شد و این امر باعث وارد شدن ضربۀ روحی شدید بر او شد؛ ولی به همت دوستانش به قاهره بازگشت و به عنوان مدیر کل شرکت کشاورزان منسوب شد و از عزلت و تنهایی نجات یافت.

زندگی مطران مصادف با اوج دوران استبداد ترکیه، جنگ­های طوایف دینی و مذهبی، احزاب سیاسی، استعمار انگلیس و مبارزات آزادیخواهانه بود. این وقایع بر اندیشۀ مطران تأثیر گذاشت و او یکی از مبارزان و آزادیخواهانی بود که نهال مبارزه با بندگی، استعمار، استبداد، غفلت و عقب­ماندگی در وجودش طراوت و تازگیش را حفظ کرد. شعر و ادب او اندیشۀ خفتۀ آزادی، بیداری سیاسی و تشویق به مبارزه را بیدار کرد.

مطران با بسیاری از بزرگان عصرش، مردان علم و ادب و سیاست چون جمال­الدین اسدآبادی، محمد عبده، مصطفی کامل، حافظ ابراهیم و ... ارتباط و دوستی داشت. همچنین با شاعران مصری از جمله احمد شوقی ارتباط نزدیک داشت.

خلیل مطران در بین ادبا جایگاهی رفیع دارد. همل محققان آثارش و مریدان ودوستانش، تأکید دارند که او اشراف زیاد به زبان عربی، فرانسوی، انگلیسی و حتی اسپانیایی داشت. ترجمۀ نمایش­نامه­هایی چون هملت، تاجر ونیزی، مکبث، اتللو و ... و مقالات متعدد او در زمینۀ تاریخ، تجارت، اقتصاد، و تربیت شاهدی بر این مدعاست. بسیاری از ادبا چون الیاس ابوشبکه، احمد زکی ابوشادی، خلیل شیوب و بشر فارس، شیوه و سبک او را در قصاید قصصی و درامی دنبال کردند.

جمال­الدین رمادی اولین کسی است که دیوانش را بررسی کرد. مطران علاوه براینکه شاعری تواناست، ناقدی تحلیل­گر است. دیدگاه­های نقدی او که بسیار بارزش و محکم است در المجله المصریه به چاپ رسیده است. مقدمۀ دیوان اساس حرکت نوگرایی در در نقد جدید عربی است؛ به عبارتی جوهره و اساس حرکت­های نوگرایانۀ جماعت­های ادبی چون جماعت دیوان، شعرای مهجر و جماعت آپولوست. مطران پس از احمد زکی ابوشادی و احمدشوقی در سال 1932 به عنوان رئیس جمعیت آپولو انتخاب شد. جمعیتی که در فعال کردن جنبش نوگرایی در شعر و ادب جایگاهی والا داشت و اعضای برجستۀ آن، بزرگانی چون: ابوالقاسم الشابی، الیاس ابوشبکه، ایلیا ابوماضی، علی محمود طه، احمد محرم، حسن کامل الصیرفی و... است.(ر.ک: فوزی عطوی،1989: 116)

پایان زندگی مطران:

مطران زمانی طولانی از بیماری تنگی نفس و نقرس رنج می­برد، تا اینکه سرانجام در غروب یکی از روزهای سال 1949 رخت از این عالم بربست. در قاهره او را به خاک سپردند و در سال 1966 جسد مطران به زادگاهش بعلبک انتقال یافت.

آثار خلیل مطران:

خلیل مطراندر زمینه­های مختلف ادبی، نقدی، روزنامه­نگاری، ترجمۀ آثار تاریخی، ادبی، تربیتی، اقتصادی و نمایشنامه فعالیت می­کرد. تألیفات و آثار او عبارتند از:

1- دیوان که حدود 1600 صفحه و در سه مجلد است و حدود 30 هزار بیت دارد. 2- کتاب مراه الایام فی ملخص تاریخ العام، کتابی دربارۀ تاریخ و تمدین قدیم عرب است. 3- من ینابیع الحکمه: کتابی است حاوی آیاتی از قرآن کریم و مجموعه­ای از ضربالمثل­های عربی و عبارت­های اخلاقی است. 4- الی الشباب: مجموعه­ای است شامل وصایای اخلاقی، ادبی و مبادی وطنی و اجتماعی است. 5- کتابی دربارۀ شبلی شمیل دانشمند و فیلسوف. 6- دیوان ابنقلاقس که آن را از نسخۀ خطی مصطفی توفیق به چاپ رساند.

ترجمه­هایی که انجام داده عبارتند از: 1- تربیت اراده: مجموعه­ای در تربیت اخلاقی از ژول بایوت 2- الموجز فی علم الاقتصاد به همکاری حافظ ابراهیم از فرانسه به عربی ترجمه کرده است. 3- الفلاح تألیف یوسف نحاس که آن را از فرانسه به عربی ترجمه کرده است.4- عطیل نمایشنامۀ شکسپیر و همچنین نمایشنامه­های مکبث، هملت، تاجر ونیززی از شکسپیر و هرنای از ویکتور هوگو و... را ترجمه کرده است.

گرایش مطران به مکتب رمانتیک و توجه به اصول این مکتب در اشعارش، توجه به جنبه­هایی درونی انسان، غم، اندوه، وصف، توجه به احساسات درونی و احساسات انسانی، مهمترین درونمایه­های شعری خلیل مطران است، و همین گرایش در اشعرش باعث شده است که او را خاتم مکتب کلاسیک و فاتح مکتب رمانتیک در شعر عربی قلمداد کنند.

منابع:

- محمد محمد عویضه(1994)؛ خلیل مطران شاعر القطرین؛ چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیه.

- اسماعیل ادهم(1940)؛ خلیل مطران شاعر العربیه الابداعی؛ قاهره: دارالنهضه مصر.

- فوزی، عطوی(1998)؛ خلیل مطران شاعر الاقطار العربیه؛ چاپ اول؛ بیروت: دارالفکر العربی.

-  خلیل موسی(1999)؛ خلیل مطران شاعر عصر الحدیث؛ چاپ اول؛ دمشق: انتشارات ابن کثیر.

- عبدالرحمن الراضی(1996)؛ شعراء الوطنیه فی مصر؛ قاهره: نشر الدار القومیه للطباعه و النشر.

- حنا الفاخوری(1378)؛ تاریخ ادبیات زبان عربی؛ ترجمۀ عبدالمحد آیتی؛ چاپ چهارم؛

 تهران: توس